देवदह – रुपन्देहीको तिलोत्तमा वडा नम्बर ४ कि नरमाया क्षेत्री शान्त ठाउँको खोजीमा पाकडी वृक्षमा पुग्नुहुन्छ । नरमाया अहिलेसँगै ३ पटक पाकडी वृक्षमा पुग्नुभएको हो । रुपन्देहीको देवदह नगरपालिका वडा नम्बर ८ मा रहेको पाकडी वृक्ष शान्त र मनोरम ठाउँ हो । योभन्दा अघिल्ला दुईपटक उहाँले अरु कसैबाट त्यो ठाउँको बारेमा सुन्नु भयो । त्यसपछि नरमाया पाकडी वृक्षमा पुग्नुभएको उहाँले बताउनुभयो । नरमाया भन्नुहुन्छ – ” जस्तो सुनेकी थिएँ , त्यसतै रहेछ यो ठाउँ । सुन्दर , शान्त अनि मनै आनन्दित हुने । यहाँ आइपुग्दा स्वर्गको आभाष पाएँ । सायद स्वर्ग यस्तै हुन्छ होला । ” उहाँले कल्पना गर्नुभयो । सुरुमै जाँदा आकर्षित भएँ त्यसैले यो ठाउँमा पटकपटक आउन मन लाग्छ । त्यसैले दुईपटक आएँ । ” उहाँको भनाइ छ ।
यस्तै बुटवल वडा नम्बर १५ कि आरती राना पनि पाकडी वृक्षमा धेरै पटक पुग्नुभएको छ । आरती पनि सुन्दर , शान्त र मनोरम ठाउँमा रमाउन र मनलाई आनन्दित बनाउन त्यहाँ पुग्ने गरेको बताउनु हुन्छ । आरतीलाई पाकडी वृक्षले मोहित बनाएको छ । उहाँ भन्नुहुन्छ जब त्यहाँ पुगिन्छ साँच्चिकै स्वर्गमा पुगेको भान हुन्छ ।
यता तिलोत्तमा वडा नम्बर १५ निवासी हिमाल सुनार पाकडी वृक्षमा पुगेर आनन्दले बस्ने र फोटो भिडियो बनाउने गर्नुहुन्छ । हिमाललाई यो ठाउँ वास्तवमै स्वर्ग लाग्छ । पाकडीको बारेमा अरुबाट थाहा पाएर त्यहाँ पुग्नुभएका हिमाललाई त्यो ठाउँमा बसेर मन अघाउँदैन । उहाँ भन्नुहुन्छ – ” फुर्सद पाएँ भने आइहाल्छु ।”
यस्तै पाकरी वृक्षमै भेटिनुभएकी तिलोत्तमा वडा नम्बर ३ की अप्सरा खत्री पनि यहाँ आत्म सन्तुष्टिका लागि आएको बताउनुभयो । शान्त वातावरण र शीतल हरियाली भएको सो वृक्षमा तिलोत्तमा ३ कै कोमल कुँवर पनि भेटिनुभयो । उहाँ पनि शीतल र शान्त वातावरणको खोजीमा पटकपटक पुग्नुहुन्छ ।
माथि उल्लेखित पात्रहरु प्रतिनिधि पात्र हुन् । एसियाकै सबैभन्दा ठूलो वृक्षको रुपमा लिइने यो वृक्षको ऐतिहासिक महत्व रहेकै कारण दिनहुँ सयौँ आन्तरिक पर्यटक पाकरी वृक्षमा रमाउन पुग्ने गरेका छन् ।
हेर्दा सुन्दर , सधैँ हरियाली , शीतलताले भरिपूर्ण पाकरी वृक्षले सबैलाई आकर्षित गरेको छ । अलौकिक विशेषताले भरिपूर्ण यो वृक्षमा बौद्धकालीन सम्बन्ध जोडिएको भन्ने किंवदन्ती छ । प्राचीन कोलिय राज्यमा होम यज्ञ गर्नका लागि प्रयोग गरिएको पावन स्थानबाट पाकरी वृक्षको उत्पत्ति भएको भन्ने किम्वदन्ती छ । किम्वदन्ती अनुसार यस वृक्षको फेदमा बसेर गौतम बुद्धले ध्यान गरेको मान्यता छ । तर यि सबै कुरा बौद्ध ग्रन्थमा कहि कतै पनि उल्लेख नभएको लुम्बिनी बौद्ध विश्व विद्यालयका प्राध्यापक इन्द्र काफ्ले बताउनुहुन्छ ।
देवदहको वडा नम्बर ८ मा रहेको यो वृक्ष पूर्व पश्चिम महेन्द्र राजमार्गको शित्तलनगर चोकदेखि २ किमी दक्षिणमा रहेको छ । यस वृक्षको बारेमा थाहा पाउनेहरु अवलोकनका लागि पुग्ने गरेका छन् । प्रवेश निशुल्क रहेको यो वृक्ष हेर्न र यससम्बन्धी जानकारी लिन नेपालभरबाटै पर्यटकहरु पुग्ने गरेको सहजकर्ता रुद्र पाण्डे बताउनुहुन्छ । यहाँ सामान्य मानिसदेखि विभिन्न तहमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरु , बौदिष्टहरु , अनुसन्धानकर्ता , प्रेम जोडीहरु र अन्य मुलुकबाट समेत पर्यटकहरु पुग्ने पाण्डेले जानकारी दिनुभयो । पछिल्लो समय पाकडी वृक्ष सबैको आकर्षणको केन्द्र बनेको छ । यो वृक्ष देवदह नगरपालिकाको पहिचानको रुपमा स्थापित रहेको छ ।
देवदह यसै पनि भगवान गौतम बुद्धको मावलीको रुपमा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमै परिचित पवित्र स्थल हो । यो मात्र नभई देवदहमा बौद्धकालिन स्थलहरु दर्जनौँ छन् । तर पर्याप्तरुपमा उत्खनन हुन सकेका छैनन् भने उत्खनन भएपनि कछुवाको तालमा हुन्छ । साथै प्रचारप्रसारको अभाव भएको स्वयं नगरपालिका स्वीकार्छ । देवदहमा भवानीपुर , खयर डाँडाजस्ता बौद्धकालिन स्थल दर्जनौँ छन् । तर त्यसको उचित विकास र प्रचारप्रसारको कमी छ ।
वृक्षको विशेषता :
द ट्रि अफ हेभनको उपमा पाएको यो वृक्ष ८२ फिट अग्लो अर्थात करिब ३० मिटर उचाई छ । झण्डै ३० मिटर परिधि भएको वृक्षले एक कठ्ठा जमिन पुरै ओगटेको छ । कहिल्यै उजाड नहुने सधैँ हरियो रहिरहने यो वृक्षमा गिद्ध , बकुल्ला , चील बाजजस्ता चरा कहिल्यै बस्दैनन् । अलौकिक विशेषता रहेको यो वृक्षको फेदमा बसेर गौतम बुद्धले ध्यान गरेको मान्यता छ । यो वृक्षको जरा तथा हाँगामा विभिन्न जीवका साथै भगवानका आकृतिहरु देखिने सहजकर्ता पाण्डेले बताउनुभयो । अर्को अनौठो कुरा यो वृक्षको नजिक हात्ति कहिल्यै पनि नगएको स्थानीय बताउँछन् ।
वृक्षका फाइदाहरु :
पाकडी वृक्ष सधैँभरि हरियो रहिरहने र यसबाट प्रशस्तै अक्सिजन पाइन्छ । यसको नजिक पुग्दा मानिसलाई सकारात्मक उर्जा मिल्छ । मानिसमा हुने विभिन्न रोगहरु जस्तै डिप्रेशन , स्किन क्यान्सर तथा फ्रस्टेशनको निवारण हुने प्रमाणित भएको वृक्ष सहजकर्ता रुद्र पाण्डेले दावी गर्नुभयो ।
“हेर्दा निकै सुन्दर देखिने यस वृक्ष प्राकृतिक सौन्दर्यताले भरिपूर्ण छ । यसका साथै धार्मिक दृष्टिकोणले पनि महत्वपूर्ण छ । ” सहजकर्ता पाण्डेको भनाइ छ । मानिसहरू यहाँ आएर ध्यान गरेर आफ्नो मनलाई शान्त पार्दै स्वर्गीय आनन्द प्राप्त गर्छन् । पाण्डेले वृक्ष अवलोकन गर्न पुग्ने पर्यटकका लागि वृक्षको बारेमा जानकारी दिने गर्नुहुन्छ । सो स्थानको बारेमा जानकारी दिन नगरबाटै उहाँलाई खटाइएको छ ।
तर पाकरी वृक्षमा पुग्न भने त्यति सहज छैन् । यहाँ पुग्नको लागि कहि कतै कुनै पनि प्रकारका सूचना भेटिदैनन् । बाटो पक्की नहुँदा आवजावत गर्न कठिन छ । टाढाबाट त्यहाँ पुग्दा भोकाएका तिर्खाएकाहरुलाई वरिपरि कुनै सुविधा छैन् । बल्लतल्ल खोज्दै त्यहाँ पुग्ने पर्यटकहरु केही समय भुलौँ भन्नका लागि शीतल , शान्त र हरियालीबाहेक केही छैन् । जग्गा अभाव छ । हाल भने जग्गा प्राप्ति प्रकृया चलिरहेको नगरले जनाएको छ ।
पाकडी वृक्ष संरक्षण र भौतिक पूर्वाधारका लागि देवदह नगरपालिकाले हरेक आर्थिक वर्षमा बजेट विनियोजन गर्ने गरेको छ । तर जग्गा अभावमा वृक्ष वरिपरि पर्खाल लगाउने कामबाहेक अरु कुनै महत्त्वपूर्ण भौतिक उपलब्धि हुन नसकेको देवदह वडा नम्बर ८ की स्थानीय बासिन्दा अनुराधा लोधले बताउनुभयो । वृक्ष संक्षणका लागि वृक्ष वरिपरि पर्खाल तथा तार लगाइएको छ भने रेखदेख र त्यहाँ पुग्ने पर्यटकका लागि पाकरी वृक्षको जानकारी दिन देवदह नगरपालिकाबाट कर्मचारी खटाइएको छ ।
ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक महत्त्वको भएकाले कँही कतै विनास नहुने गरि काम गर्नु पर्दा सुस्त गतिमा काम गर्नुपर्ने बाध्यता भएको देवदह नगरपालिकाका प्रमुख ध्रुव खरेलले बताउनुभयो । उहाँ भन्नुहुन्छ -” वृक्ष भएको जग्गा कुनै एक व्यक्तिको नाममा छ । तर उहाँले दानस्वरुप हस्तान्तरण गरिसक्नुभयो । भएको जमिन वृक्षले नै ओगटेको छ । कुनै पनि भौतिक संरचना र विकासका लागि एकल प्रयासले मात्र सम्भव नहने रहेछ । बाटोघाटो पनि विस्तारै बनाउँदै छौँ ।”
नगरप्रमुख खरेलले वृक्ष भएको सो जग्गा सरकारलाई नै हस्तान्तरण गरे पनि जग्गा नामसारी भने नभएको प्रष्ट पार्नुभयो । वृक्षको समग्र विकास र विस्तारका लागि जग्गा कमी भएकाले थप गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको बताउनुभयो । साथै वृक्ष वरिपरिको जग्गा थप गर्ने प्रक्रियामा रहेको नगर प्रमुख खरेलको भनाइ छ ।